Nuit et brouillard (Dutch translation)

Advertisements
French

Nuit et brouillard

Ils étaient vingt et cent, ils étaient des milliers,
Nus et maigres, tremblants, dans ces wagons plombés,
Qui déchiraient la nuit de leurs ongles battants.
Ils étaient des milliers, ils étaient vingt et cent.
 
Ils se croyaient des hommes, n'étaient plus que des nombres.
Depuis longtemps, leurs dés avaient été jetés.
Dès que la main retombe, il ne reste qu'une ombre.
Ils ne devaient jamais plus revoir un été.
 
La fuite monotone et sans hâte du temps,
Survivre encore un jour, une heure, obstinément.
Combien de tours de roues, d'arrêts et de départs,
Qui n'en finissent pas de distiller l'espoir.
 
Ils s'appelaient Jean-Pierre, Natacha ou Samuel.
Certains priaient Jésus, Jéhovah ou Vishnou.
D'autres ne priaient pas, mais qu'importe le ciel,
Ils voulaient simplement ne plus vivre à genoux.
 
Ils n'arrivaient pas tous à la fin du voyage.
Ceux qui sont revenus peuvent-ils être heureux ?
Ils essaient d'oublier, étonnés qu'à leur âge,
Les veines de leurs bras soient devenues si bleues.
 
Les Allemands guettaient du haut des miradors.
La lune se taisait comme vous vous taisiez,
En regardant au loin, en regardant dehors.
Votre chair était tendre à leurs chiens policiers.
 
On me dit à présent que ces mots n'ont plus cours,
Qu'il vaut mieux ne chanter que des chansons d'amour,
Que le sang sèche vite en entrant dans l'histoire,
Et qu'il ne sert à rien de prendre une guitare.
 
Mais qui donc est de taille à pouvoir m'arrêter ?
L'ombre s'est faite humaine, aujourd'hui c'est l'été.
Je twisterais les mots s'il fallait les twister,
Pour qu'un jour les enfants sachent qui vous étiez.
 
Vous étiez vingt et cent, vous étiez des milliers,
Nus et maigres, tremblants, dans ces wagons plombés,
Qui déchiriez la nuit de vos ongles battants
Vous étiez des milliers, vous étiez vingt et cent
 
Submitted by Malivone on Mon, 30/06/2014 - 09:43
Last edited by Malivone on Sat, 13/06/2015 - 14:05
Submitter's comments:

« La vérité de demain se nourrit de l'erreur d'hier. »
Antoine de Saint-Exupéry (pilote et écrivain français 1900-1944)

Align paragraphs
Dutch translation

Nacht en nevel (1963)

Ze waren met twintig en honderd, ze waren met duizenden
Naakt en mager, bevend, in die verzegelde wagons (noot 1)
Ze verscheurden de nacht met hun strijdende nagels
Ze waren met duizenden, ze waren met twintig en honderd
 
Ze dachten dat ze mensen waren, ze waren slechts nummers
Al lang geleden was hun lot geworpen
Vanaf dat hun hand neervalt, zijn ze nog slechts een schaduw
Ze zouden nooit meer een zomer meemaken
 
De tijd snelt voorbij, monotoon en zonder haast
Volhouden, nog een dag overleven, een uur
Hoeveel omwentelingen van de wielen, hoeveel tussenstops
Die hun hoop telkens weer doet vervliegen
 
Ze heetten Jean-Pierre, Natasja of Samuel (noot 2)
Sommigen baden tot Jezus, Jehova of Vishnoe (noot 3)
Anderen baden helemaal niet, maar wat maakte dat in hemelsnaam uit
Ze wilden gewoon niet langer kruipen (noot 4)
 
Ze bereikten niet allemaal het einde van de reis
Zij die terug kwamen, kunnen ze gelukkig zijn?
Ze probeerden het te vergeten
Verbaasd dat op hun leeftijd de aderen van hun armen zo blauw zijn geworden (noot 5)
 
De Duitsers liepen wacht op hun uitkijktorens
De maan zweeg zoals u nu zwijgt (noot 6)
U kijkt in de verte, u kijkt de andere kant op (noot 7)
Jullie vlees was zo mals voor hun politiehonden (noot 8)
 
Nu zeggen ze tegen mij dat die woorden er niet meer toe doen
Dat het beter is alleen liedjes over de liefde te zingen
Dat het bloed snel droogt als het eenmaal geschiedenis is geworden
En dat het geen zin heeft een gitaar in de hand te nemen
 
Maar wie is er sterk genoeg om me tegen te kunnen houden
De schaduw is mens geworden, vandaag is het zomer
Ik ga een woordenstrijd aan, als het nodig mocht zijn (noot 9)
Zodat op een dag de kinderen weten wie jullie waren (noot 8)
 
Jullie waren met twintig en honderd, jullie waren met duizenden
Naakt en mager, bevend, in die verzegelde wagons
Jullie verscheurden de nacht met jullie strijdende nagels
Jullie waren met duizenden, jullie waren met twintig en honderd
 
Submitted by hanengerda on Sat, 09/09/2017 - 11:04
Added in reply to request by relinde
Last edited by hanengerda on Tue, 20/11/2018 - 07:42
Author's comments:

"Nuit et brouillard" (Nacht en nevel, 1963) is een lied van Jean Ferrat (1930-2010), waarin hij het lot beschrijft van de slachtoffers van de Duitse concentratiekampen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De titel verwijst naar de instructie “Nacht und Nebel” (Richtlinien für die Verfolgung von Straftaten gegen das Reich oder die Besatzungsmacht in den besetzten Gebieten), ondertekend door Adolf Hitler in 1941. Hierin werd de opdracht gegeven om iedereen die in de bezette gebieden een bedreiging was voor het Derde Rijk of het leger (de Wehrmacht) te transporteren naar Duitsland om ze daar in het absolute geheim te laten verdwijnen. In de jaren zestig was de deportatie van Franse verzetstrijders al goed gedocumenteerd, maar dit was nog niet het geval met de deportatie en uitroeiing van joodse Fransen en andere bevolkingsgroepen. Met dit lied herdacht hij alle slachtoffers van de concentratiekampen, vooral Joden, verzetsstrijders, Jehova’s Getuigen, Slavische volkeren, zigeuners en atheïsten. Jean Ferrat vroeg aan Jean Cayrol en Alain Resnais toestemming om de titel van hun 32 minuten durende gelijknamige film uit 1956 te mogen gebruiken, waarmee ze akkoord gingen.

Voetnoten:
1. “Verzegeld” transport mag tussentijds niet worden geopend.
2. Jean-Pierre is een Franse naam, Natasja is een Russische naam en verwijst naar de Slavische slachtoffers, Samuel is een joodse naam.
3. Jehova is de Latijnse vorm van het Hebreeuwse YHWH, het tetragrammaton. Het is de Bijbelse naam van God. Vishnoe is een god in de hindoeïstische mythologie.
4. In het Frans is er een uitdrukking “Je préfère mourir debout que de vivre à genoux” en betekent dat je nog liever dood gaat dan dat je je nog langer onderwerpt of voor een ander kruipt. Deze uitdrukking werd o.a. door Albert Camus gebruikt in "L'homme révolté" uit 1951. De uitdrukking werd in 2012 aangehaald door Stéphane Charbonnier, tekenaar en directeur van het Franse satirische weekblad Charlie Hebdo. Charbonnier werd met elf andere collega's gedood tijdens de terroristische aanslag op het kantoor van Charlie Hebdo in Parijs op 7 januari 2015. Ferrat was een vurig verdediger van de vrije meningsuiting en hield van de bijtende en grillige humor van Charlie Hebdo. Zijn vrienden bij Charlie Hebdo misten hem en daarom maakten ze voor hem een serie tekeningen waarvan hij het doelwit was en waar hij erg om moest lachen.
5. Dit zou een verwijzing kunnen zijn naar de Franse uitdrukking “avoir du sang bleu dans les veines” en betekent dat iemand van nobele afkomst is. In Spanje werd deze uitdrukking gebruikt om aan te geven dat mensen geen Moorse (Noord-Afrikaanse Berbers of Arabieren) of Joodse voorouders hadden. De overlevenden van de concentratiekampen zagen dat ook door hun aderen blauw bloed stroomde en dat er dus geen onderscheid was tussen het bloed van hen en dat van andere mensen.
6. Omdat Frankrijk juist in de jaren zestig een verzoening met Duitsland nastreefde, werd “Nuit et brouillard” door de overheid verboden op de radio en de televisie.
7. Met “u” wordt hier beschuldigend gewezen naar de Franse overheid.
8. Met “jullie” wordt verwezen naar de slachtoffers.
9. Jean Ferrat geeft hier met “twister les mots” volgens ons aan dat hij een woordenstrijd of een dispuut niet uit de weg zou gaan, als dat nodig mocht blijken. De contemporaine vertaling van "le twist" is twistgesprek, dispuut, debat, woordenstrijd. Ferrat gebruikte hier het in 1963 nog niet bestaande werkwoord "twister" om te kunnen rijmen op het woord "étiez", mogelijk omdat in die tijd een deel van de Franse jeugd (de “yéyé” generatie) in de ban was van een Amerikaanse dans die “de twist” werd genoemd, al had Jean Ferrat zelf een overweldigende hekel aan alles dat uit Amerika kwam. De twist was een dans waarbij men met het onderlichaam en het bovenlichaam tegengestelde bewegingen maakte, waardoor het lichaam dus twee kanten opging (net als in een woordenstrijd of dispuut). De dans was door de Amerikaanse Chubby Checker in 1960 bedacht, maar de “hype” was in 1963 al weer nagenoeg voorbij. Dit mooie chanson “Nuit et brouillard” dat al in 1958 in het hoofd en hart van Jean Ferrat leefde en dat hij in een dag heeft geschreven, heeft tot veel woordenstrijd geleid. Zo was er zelfs nog in 2005 een harde polemiek tussen Jean Ferrat en de redactie van L’Arche (“le mensuel du judaïsme français”). Cf.: Jean Ferrat, le charme rebel, Raoul Bellaïche, l’Archipel, 2013.

Comments
polyglotus43    Sun, 18/11/2018 - 22:27

Algemene opmerking: Er bestaat een (literaire) vertaling van dit lied door Ernst van Altena, opgenomen in zijn boek "Van Apollinaire tot Wedekind, 30 jaar poëzie vertalen" (Agathon, 1981).

Bij Noot 5: "Les veines de leurs bras sont devenues si bleues" terwijl het gaat om degenen die terugkwamen, wekt bij mij direct maar een associatie: het kampnummer dat in het blauw op de onderarm was getatoeëerd. Uiteraard moet de luisteraar zelf die associatie maken en is het niet aan de vertaler om dat te expliciteren. Van Altena schrijft: "Ja, ze willen vergeten... maar dat gaat niet zo gauw.../en hoe komen de aderen op hun armen zo blauw...".

Bij Noot 9: "twister" verwijst helemaal niet naar "twistgesprek", maar de "twist" als dans- en muziekstijl, populair bij de jeugd in jaren zestig toen het lied werd geschreven. Ferrat wil zoiets zeggen als "om ervoor te zorgen dat de boodschap bij de kinderen overkomt, wil ik desnoods mijn woorden op twistmuziek voordragen". Als hij het lied in onze tijd had geschreven, zou hij ongetwijfeld iets hebben gezegd als "je rapperai les mots s'il fallait les rapper". Van Altena verwijst vreemd genoeg niet naar de twist als muziekstijl (hij is geëxcuseerd, hij heeft metrum behouden en gebruikt net als Ferrat rijm: abab, aabb, abba), maar refereert naar het Engelse "to twist" (draaien, wringen): "Goed, mijn woord klinkt verwrongen, maar ik wring het steeds weer/om mijn kinderen te leren dat zoiets kon bestaan".

hanengerda    Wed, 14/11/2018 - 22:54

Hartelijk dank voor uw opmerkingen. Uw opmerking over de tatoeage op de onderarm is een interessante interpretatie. M.b.t. uw opmerking bij noot 9 (u schrijft noot 8) kunnen we opmerken dat dit een keuze was die wij gemaakt hebben als vertaler. Jean Ferrat was iemand die een woordenstrijd beslist niet uit de weg ging als hij dat noodzakelijk vond om zijn (politieke) doel te bereiken.

polyglotus43    Sun, 18/11/2018 - 22:37

Ik heb mijn commentaar gecorrigeerd en verwijs naar Noot 9. Het zal ongetwijfeld zo zijn dat Ferrat de woordenstrijd niet uit de weg ging, maar twister heeft in het Frans echt alleen de betekenis van de twist dansen. Zie bijvoorbeeld de Larousse.