Последний сын вольности | Poslednij syn vol'nosti (превод на казачки)

Реклама

Последний сын вольности | Poslednij syn vol'nosti

Посвящается Н. С. Шеншину
 
1
 
Бывало, для забавы я писал,
Тревожимый младенческой мечтой;
Бывало, я любовию страдал,
И, с бурною, пылающей душой,
Я в ветреных стихах изображал
Таинственных видений милый рой.
Но дни надежд ко мне не придут вновь,
Но изменила первая любовь!..
 
2
 
И я один, один был брошен в свет,
Искал друзей — и не нашел людей,
Но ты явился: нежный твой привет
Завязку снял с обманутых очей.
Прими ж, товарищ, дружеский обет,
Прими же песню родины моей,
Хоть эта песнь, быть может, милый друг, —
Оборванной струны последний звук!..
 
———
 
When shall such hero live again?
«The Giaour» Byron.1
 
Приходит осень, золотит
Венцы дубов. Трава полей
От продолжительных дождей
К земле прижалась, и бежит
Ловец напрасно по холмам:
Ему не встретить зверя там.
А если даже он найдет,
То ветер стрелы разнесет.
На льдинах ветер тот рожден,
Порывисто качает он
Сухой шиповник на брегах
Ильменя. В сизых облаках
Станицы белых журавлей
Летят на юг до лучших дней,
И чайки озера кричат
Им вслед и вьются над водой,
И звезды ночью не блестят,
Одетые сырою мглой.
 
Приходит осень! Уж стада
Бегут в гостеприимну сень;
Краснея, догорает день
В тумане. Пусть он никогда
Не озарит лучом своим
Густой новогородский дым,
Пусть не надуется вовек
Дыханьем теплым ветерка
Летучий парус рыбака
Над волнами славянских рек!
Увы! пред властию чужой
Склонилась гордая страна,
И песня вольности святой
(Какая б ни была она)
Уже забвенью предана.
Свершилось! дерзостный варяг
Богов славянских победил;
Один неосторожный шаг
Свободный край поработил!
 
Но есть поныне горсть людей
В дичи лесов, в дичи степей, —
Они, увидев падший гром,
Не перестали помышлять
В изгнанье дальном и глухом,
Как вольность пробудить опять.
Отчизны верные сыны
Еще надеждою полны:
Так, меж грядами темных туч,
Сквозь слезы бури, солнца луч
Увеселяет утром взор
И золотит туманы гор.
 
На небо дым валит столбом!
Откуда он? Там, где шумит
Поток сердитый, над холмом,
Треща, большой огонь горит,
Пестреет частый лес кругом.
На волчьих кожах, без щитов,
Сидят недвижно у огня,
Молчанье мрачное храня,
Как тени грусти, семь бойцов:
Шесть юношей, один старик.
Они славяне! Бранный клик
Своих дружин им не слыхать
И долго, долго не видать
Им милых ближних... но они
Простились с озером родным,
Чтоб не промчалися их дни
Под самовластием чужим,
Чтоб не склоняться вечно в прах,
Чтоб тени предков, из земли
Восстав, с упреком на устах,
Тревожить сон их не пришли!..
О! если б только Чернобог
Удару мщения помог!..
Неравная была борьба...
И вот война! и вот судьба!..
 
«Зачем я меч свой вынимал
И душу веселила кровь? —
Один из юношей сказал. —
Победы мы не встретим вновь.
И наши имена покрыть
 
Должно забвенье, может быть;
И несвершенный подвиг наш
Изгладится в умах людей, —
Так недостроенный шалаш
Разносит буйный вихрь степей!»
— «О! горе нам, — сказал другой, —
Велик, ужасен гнев богов!
Но пусть и на главу врагов
Спадет он гибельной звездой,
Пусть в битве страх обымет их,
Пускай падут от стрел своих!»
 
Так говорили меж собой
Изгнанники. Вот встал один...
С руками, сжатыми крестом,
И с бледным пасмурным челом
На мглу волнистую долин
Он посмотрел, и наконец
Так молвил старику боец:
«Подобно ласке женских рук,
Смягчает горе песни звук.
Так спой же, добрый Ингелот,
О чем-нибудь! О чем-нибудь
Ты спой, чтоб облегчилась грудь,
Которую тоска гнетет.
Пой для других! Моя же месть
Их детской жалобы сильней:
Что было, будет и что есть —
Всё упадает перед ней!»
— «Вадим! — старик ему в ответ. —
Зачем не для тебя?.. иль нет!
Не надо! Что ты вверил мне,
Уснет в сердечной глубине!
Другую песню я спою:
Садись и слушай песнь мою!»
 
И в белых кудрях старика
Играли крылья ветерка,
И вдохновенный взор блеснул,
И песня громко раздалась.
Прерывисто она неслась,
Как битвы отдаленной гул.
Поток, вблизи холма катясь,
Срывая мох с камней и пней,
 
Согласовал свой ропот с ней,
И даже призраки бойцов,
Склонясь из дымных облаков,
Внимали с высоты порой
Сей песни дикой и простой!
 
Песнь Ингелота
 
Собралися люди мудрые
Вкруг постели Гостомысловой.
Смерть над ним летает коршуном!
Но, махнувши слабою рукой,
Говорит он речь друзьям своим:
 
«Ах вы люди новгородские!
Между вас змея-раздор шипит.
Призовите князя чуждого,
Чтоб владел он краем родины!» —
Так сказал и умер Гостомысл.
 
Кривичи, славяне, весь и чудь
Шлют послов за море синее,
Чтобы звать князей варяжских стран.
«Край наш славен — но порядка нет!» —
Говорят послы князьям чужим.
 
Рурик, Трувор и Синав клялись
Не вести дружины за собой,
Но с зарей блеснуло множество
Острых копий, белых парусов
Сквозь синеющий туман морской!..
 
Обманулись вы, сыны славян!
Чей белеет стан под городом?
Завтра, завтра дерзостный варяг
Будет князем Новагорода,
Завтра будете рабами вы!..
 
Тридцать юношей сбираются,
Месть в душе, в глазах отчаянье...
Ночи мгла спустилась на холмы,
Полный месяц встал, и юноши
В спящий стан врагов являются!
 
На щиты склонясь, варяги спят,
Луч луны играет по кудрям.
Вот струею потекла их кровь,
Гибнет враг — но что за громкий звук?
Чье копье ударилось о щит?
 
И вскочили пробужденные,
Злоба в крике и движениях!
Долго защищались юноши.
Много пало... только шесть осталось...
Мир костям убитых в поле том!
 
Княжит Рурик в Новегороде,
В диких дебрях бродят юноши;
С ними есть один старик седой —
Он поет о родине святой,
Он поет о милой вольности!
 
———
 
«Ужель мы только будем петь
Иль с безнадежием немым
На стыд отечества глядеть,
Друзья мои? — спросил Вадим. —
Клянусь, великий Чернобог,
И в первый и в последний раз:
Не буду у варяжских ног.
Иль он, иль я: один из нас
Падет! в пример другим падет!..
Молва об нем из рода в род
Пускай передает рассказ;
Но до конца вражда!» Сказал,
И на колена он упал,
И руки сжал, и поднял взор,
И страшно взгляд его блестел,
И темно-красный метеор
Из тучи в тучу пролетел!
 
И встали и пошли они
Пустынной узкою тропой.
Курился долго дым густой
На том холме, и долго пни
Трещали в медленном огне,
Маня беспечных пастухов,
 
Пугая кроликов, и сов,
И ласточек на вышине!..
 
Скользнув между вечерних туч,
На море лег кровавый луч;
И солнце пламенным щитом
Нисходит в свой подводный дом.
Одни варяжские струи,
Поднявши головы свои,
Любуясь на его закат,
Теснятся, шепчут и шумят;
И серна на крутой скале,
Чернея в отдаленной мгле,
Как дух недвижима, глядит
Туда, где небосклон горит.
 
Сегодня с этих берегов
В ладью ступило семь бойцов:
Один старик, шесть молодых!
Вадим отважный был меж них.
И белый парус понесло
Порывом ветра, и весло
Ударилось о синий вал.
И в той ладье Вадим стоял
Между изгнанников-друзей,
Подобный призраку морей!
Что думал он, о чем грустил,
Он даже старцу не открыл.
В прощальном, мутном взоре том
Изобразилось то, о чем
Пересказать почти нельзя.
Так удалялася ладья,
Оставя пены белый след;
Всё мрачен в ней стоял Вадим;
Воспоминаньем прежних лет,
Быть может, витязь был томим...
В какой далекий край они
Отправились, чего искать?
Кто может это рассказать?
Их нет. Бегут толпою дни!..
 
На вышине скалы крутой
Растет порой цветок младой:
И в сердце грозного бойца
 
Любви есть место. До конца
Он верен чувству одному,
Как верен слову своему.
Вадим любил. Кто не любил?
Кто, вечно следуя уму,
Врожденный голос заглушил?
Как моря вид, как вид степей,
Любовь дика в стране моей...
 
Прекрасна Леда, как звезда
На небе утреннем. Она
Свежа, как южная весна,
И, как пустынный цвет, горда.
Как песня юности, жива,
Как птица вольности, резва,
Как вспоминание детей,
Мила и грустию своей
Младая Леда. И Вадим
Любил. Но был ли он любим?..
Нет! равнодушный Леды взор
Презренья холод оковал:
Отвергнут витязь, но с тех пор
Он всё любил, он всё страдал.
До униженья, до мольбы
Он не хотел себя склонить;
Мог презирать удар судьбы
И мог об нем не говорить.
Желал он на другой предмет
Излить огонь страстей своих, —
Но память, слезы многих лет!..
Кто устоит противу них?
И рана, легкая сперва,
Была всё глубже день со днем,
И утешения слова
Встречал он с пасмурным челом.
Свобода, мщенье и любовь —
Всё вдруг в нем волновало кровь.
Старался часто Ингелот
Тревожить пыл его страстей
И полагал, что в них найдет
Он пользу родины своей.
Я не виню тебя, старик!
Ты славянин: суров и дик,
Но и под этой пеленой
 
Ты воспитал огонь святой!..
Когда на челноке Вадим
Помчался по волнам морским,
То показал во взоре он
Души глубокую тоску,
Но ни один прощальный стон
Он не поверил ветерку,
И ни единая слеза
Не отуманила глаза.
И он покинул край родной,
Где игры детства, как могли,
Ему веселье принесли
И где лукавою толпой
Его надежды обошли,
И в мире может только месть
Опять назад его привесть.
 
———
 
Зима сребристой пеленой
Одела горы и луга.
Князь Рурик с силой боевой
Пошел недавно на врага.
Глубоки ранние снега;
На сучьях иней. Звучный лед
Сковал поверхность гладких вод.
Стадами волки по ночам
Подходят к тихим деревням;
Трещит мороз. Шумит метель;
Вершиною качает ель.
С полнеба день на степь глядит
И за туман уйти спешит,
И путник посреди полей
Неверный тщетно ищет путь, —
Ему не зреть своих друзей,
Ему холодным сном заснуть,
И должен сгнить в чужих снегах
Его непогребенный прах!..
 
Откуда зарево блестит?
Не град враждебный ли горит?
Тот город Руриком зажжен.
Но скоро ль возвратится он
С богатой данью? Скоро ль меч
Князь вложит в мирные ножны?
 
И не пора ль ему пресечь
Зловещий, буйный клик войны?
 
Ночь. Темен зимний небосклон.
В Новгороде глубокий сон,
И всё объято тишиной,
Лишь лай домашних псов порой
Набегом ветра принесен.
И только в хижине одной
Лучина поздняя горит,
И Леда перед ней сидит
Одна; немолчное давно
Прядет, гудёт веретено
В ее руке. Старуха мать
Над снегом вышла погадать.
И наконец она вошла:
Морщины бледного чела
И скорый, хитрый взгляд очей —
Всё ужасом дышало в ней.
В движенье судорожном рук
Видна душевная борьба.
Ужель бедой грозит судьба?
Ужели ряд жестоких мук
Искусством тайным эту ночь
В грядущем видела она?
Трепещет и не смеет дочь
Спросить. Волшебница мрачна,
Сама в себя погружена.
Пока петух не прокричал,
Старухи бред и чудный стон
Дремоту Леды прерывал,
И краткий сон ей был не в сон!
И поутру перед окном
Приметили широкий круг,
И снег был весь истоптан в нем,
И долго в городе о том
Ходил тогда недобрый слух.
..........
..........
Шесть раз менялася луна;
Давно окончена война.
Князь Рурик и его вожди
Спокойно ждут, когда весна
Свое дыханье и дожди
 
Пошлет на белые снега,
Когда печальные луга
Покроют пестрые цветы,
Когда над озером кусты
Позеленеют, и струи
Заблещут пеной молодой,
И в роще Лады в час ночной
Затянут песню соловьи.
Тогда опять поднимут меч,
И кровь соседей станет течь,
И зарево, как метеор,
На тучах испугает взор.
Надеждою обольщена,
Вотще душа славян ждала
Возврата вольности: весна
Пришла, но вольность не пришла.
Их заговоры, их слова
Варяг-властитель презирал;
Все их законы, все права,
Казалось, он пренебрегал.
Своей дружиной окружен,
Перед народ являлся он;
Свои победы исчислял,
Лукавой речью убеждал!
Рука искусного льстеца
Играла глупою толпой.
И благородные сердца
Томились тайною тоской...
 
И праздник Лады настает:
Повсюду радость! Как весной
Из улья мчится шумный рой,
Так в рощу близкую народ
Из Новагорода идет.
Пришли. Из ветвей и цветов
Видны венки на головах,
И звучно песни в честь богов
Уж раздались на берегах
Ильменя синего. Любовь
Под тенью липовых ветвей
Скрывается от глаз людей.
С досадою, нахмуря бровь,
На игры юношей глядеть
Старик не смеет. Седина
 
Ему не запрещает петь
Про Диди-Ладо. Вот луна
Явилась, будто шар златой,
Над рощей темной и густой;
Она была тиха, ясна,
Как сердце Леды в этот час...
Но отчего в четвертый раз
Князь Рурик, к липе прислонен,
С нее не сводит светлых глаз?
Какою думой занят он?
Зачем лишь этот хоровод
Его внимание влечет?..
 
Страшись, невинная душа!
Страшися! Пылкий этот взор,
Желаньем, страстию дыша,
Тебя погубит, и позор
Подавит голову твою.
Страшись, как гибели своей,
Чтобы не молвил он: «Люблю!»
Опасен яд его речей.
Нет сожаленья у князей:
Их ненависть, как их любовь,
Бедою вечною грозит, —
Насытит первую лишь кровь,
Вторую лишь девичий стыд.
 
У закоптелого окна
Сидит волшебница одна
И ждет молоденькую дочь.
Но Леды нет. Как быть? Уж ночь;
Сияет в облаках луна!..
Толпа проходит за толпой
Перед окном. Недвижный взгляд
Старухи полон тишиной,
И беспокойства не горят
На ледяных ее чертах;
Но тайны чудной налегло
Клеймо на бледное чело,
И вид ее вселяет страх.
Она с луны не сводит глаз.
Бежит за часом скучный час!..
 
И вот у двери слышен стук,
И быстро Леда входит вдруг
И падает к ее ногам:
Власы катятся по плечам,
Испугом взор ее блестит.
«Погибла! — дева говорит. —
Он вырвал у меня любовь;
Блаженства не найду я вновь...
Проклятье на него! Злодей...
Наш князь!.. Мои мольбы, мой стон
Презрительно отвергнул он!
О! ты о мне хоть пожалей,
Мать! мать!.. убей меня!.. убей!..»
 
«Закон судьбы несокрушим;
Мы все ничтожны перед ним», —
Старуха отвечает ей.
И встала бедная, и тих
Отчаянный казался взор,
И удалилась. И с тех пор
Не вылетал из уст младых
Печальный ропот иль укор.
 
Всегда с поникшей головой,
Стыдом томима и тоской,
На отуманенный Ильмень
Смотрела Леда целый день
С береговых высоких скал.
Никто ее не узнавал:
Надеждой не дышала грудь,
Улыбки гордой больше нет,
На щеки страшно и взглянуть:
Бледны, как утра первый свет.
Она увяла в цвете лет!..
 
С жестокой радостью детей
Смеются девушки над ней,
И мать сердито гонит прочь;
Она одна и день и ночь.
Так колос на поле пустом,
Забыт неопытным жнецом,
Стоит под бурей одинок,
И буря гнет мой колосок!..
 
И раз в туманный, серый день
Пропала дева. Ночи тень
Прошла; еще заря пришла —
Но что ж? заря не привела
Домой красавицу мою.
Никто не знал во всем краю,
Куда сокрылася она;
И смерть, как жизнь ее, темна!..
 
Жалели юноши об ней,
Проклятья тайные неслись
К властителю. Ах! не нашлись
В их душах чувства прежних дней,
Когда за отнятую честь
Мечом бойца платила месть.
Но на земле еще была
Одна рука, чтоб отомстить,
И было сердце, где убить
Любви чужбина не могла!..
 
Пока надежды слабый свет
Не вовсе тучами одет,
Пока невольная слеза
Еще пытается глаза
Коварной влагой омочить,
Пока мы можем позабыть
Хоть вполовину, хоть на миг
Измены, страсти лет былых,
Как мы любили в те года,
Как сердце билося тогда,
Пока мы можем как-нибудь
От страшной цели отвернуть
Не вовсе углубленный ум, —
Как много ядовитых дум
Боятся потревожить нас!
Но есть неизбежимый час...
И поздно или рано он
Разрушит жизни сладкий сон,
Завесу с прошлого стащит
И всё в грядущем отравит;
Осветит бездну пустоты,
И нас (хоть будет тяжело)
Презреть заставит, нам назло,
Правдоподобные мечты;
 
И с этих пор иной обман
Душевных не излечит ран!
Высокий дуб, краса холмов,
Перед явлением снегов
Роняет лист, но вновь весной
Покрыт короной листовой,
И, зеленея, в жаркий день
Прохладную он стелет тень,
И буря вкруг него шумит,
Но великана не свалит;
Когда же пламень громовой
Могучий корень опалит,
То листьев свежею толпой
Он не оденется вовек...
Ему подобен человек!..
 
———
 
Светает — побелел восход
И озарил вершины гор,
И стал синеть безмолвный бор.
На зеркало недвижных вод
Ложится тень от берегов;
И над болотом, меж кустов,
Огни блудящие спешат
Укрыться от дневных огней;
И птицы озера шумят
Между приютных камышей.
Летит в пустыню черный вран,
И в чащу кроется теперь
С каким-то страхом дикий зверь.
Грядой волнистою туман
Встает между зубчатых скал,
Куда никто не проникал,
Где камни темной пеленой
Уныло кроет мох сырой!..
 
Взошла заря — зачем? зачем?
Она одно осветит всем:
Она осветит бездну тьмы,
Где гибнем невозвратно мы;
Потери новые людей
Она лукаво озарит,
И сердце каждое лишит
Всех удовольствий прежних дней,
 
И сожаленья не возьмет,
И вспоминанья не убьет!..
 
Два путника лесной тропой
Идут под утреннею мглой
К ущелиям славянских гор.
Заря их привлекает взор,
Играя меж ветвей густых
Берез и сосен вековых.
Один еще во цвете лет,
Другой, старик, и худ и сед.
На них одежды чуждых стран.
На младшем с стрелами колчан
И лук, и ржавчиной покрыт
Его шишак, и меч звенит
На нем; тяжелых мук бразды
И битв давнишние следы
Хранит его чело, но взгляд
И все движенья говорят,
Что не погас огонь святой
Под сей кольчугой боевой...
Их вид суров, и шаг их скор,
И полон грусти разговор:
 
«Прошу тебя, не уменьшай
Восторг души моей! Опять
Я здесь, опять родимый край
Сужден изгнанника принять;
Опять, как алая заря,
Надежда веселит меня;
И я увижу милый кров,
Где длился пир моих отцов,
Где я мечом играть любил,
Хоть меч был свыше детских сил.
Там вырос я, там защищал
Своих богов, свои права,
Там за свободу я бы пал,
Когда бы не твои слова.
Старик! где ж замыслы твои?
Ты зрел ли, как легли в крови
Сыны свободные славян
На берегу далеких стран?
Чужой народ нам не помог,
 
Он принял правду за предлог,
Гостей врагами почитал.
Старик! старик! кто б отгадал,
Что прах друзей моих уснет
В земле безвестной и чужой,
Что под небесной синевой
Один Вадим да Ингелот
На сердце будут сохранять
Старинной вольности любовь,
Что им одним лишь увидать
Дано свою отчизну вновь?..
Но что ж?.. Быть может, наша весть
Не извлечет слезы из глаз,
Которые увидят нас,
Быть может, праведную месть
Судьба обманет в третий раз!..» —
Так юный воин говорил,
И влажный взор его бродил
По диким соснам и камням
И по туманным небесам.
«Пусть так! — старик ему в ответ. —
Но через много, много лет
Всё будет славиться Вадим;
И грозным именем твоим
Народы устрашат князей,
Как тенью вольности своей.
И скажут: он за милый край,
Не размышляя, пролил кровь,
Он презрел счастье и любовь...
Дивись ему — и подражай!»
С улыбкой горькою боец
Спешил от старца отвернуть
Свои глаза: младую грудь
Печаль давила, как свинец;
Он вспомнил о любви своей,
Невольно сердце потряслось,
И всё волнение страстей
Из бледных уст бы излилось,
Когда бы не боялся он,
Что вместо речи только стон
Молчанье возмутит кругом.
И он, поникнувши челом,
Шаги приметно ускорял
И спутнику не отвечал.
 
Идут — и видят вдруг курган
Сквозь синий утренний туман.
Шиповник и репей кругом,
И что-то белое на нем
Недвижимо в траве лежит.
И дикий коршун тут сидит,
Как дух лесов, на пне большом —
То отлетит, то подлетит,
И вдруг, приметив меж дерев
Вдали нежданных пришлецов,
Он приподнялся на ногах,
Махнул крылом и полетел
И, уменьшаясь в облаках,
Как лодка на море, чернел!..
 
На том холме в траве густой
Бездушный, хладный труп лежал,
Одетый белой пеленой;
Пустыни ветр ее срывал,
Кудрями длинными играл
И даже не боялся дуть
На эту девственную грудь,
Которая была белей,
Была нежней и холодней,
Чем снег зимы. Закрытый взгляд
Жестокой смертию объят,
И несравненная рука
Уж посинела и жестка...
 
И к мертвой подошел Вадим...
Но что за перемена с ним? —
Затрясся, побледнел, упал...
И раздался меж ближних скал
Какой-то длинный крик иль стон...
Похож был на последний он!
И кто бы крик сей услыхал,
Наверно б сам в себе сказал,
Что сердца лучшая струна
В минуту эту порвана!..
О! если бы одна любовь
В душе у витязя жила,
То он бы не очнулся вновь,
Но месть любовь превозмогла.
Он долго на земле лежал
 
И странные слова шептал,
И только мог понять старик,
Что то родной его язык.
И наконец, страдалец встал.
«Не всё ль я вынес? — он сказал. —
О Ингелот! любил ли ты?
Взгляни на бледные черты
Умершей Леды... посмотри...
Скажи... иль нет! не говори...
Свершилось! я на месть иду,
Я в мире ничего не жду:
Здесь я нашел, здесь погубил
Всё, что искал, всё, что любил!..»
И меч спешит он обнажить
И начал им могилу рыть.
Старик невольно испустил
Тяжелый сожаленья вздох
И безнадежному помог.
Готов уж смерти тесный дом,
И дерн готов, и камень тут,
И бедной Леды труп кладут
В сырую яму... И потом
Ее засыпали землей,
И дерн покрыл ее сырой,
И камень положен над ним.
Без дум, без трепета, без слез
Последний долг свершил Вадим,
И этот день, как легкий дым,
Надежду и любовь унес.
Он стал на свете сирота.
Душа его была пуста.
Он сел на камень гробовой
И по челу провел рукой,
Но грусть — ужасный властелин:
С чела не сгладил он морщин!
Но сердце билося опять —
И он не мог его унять!..
 
«Девица! мир твоим костям! —
Промолвил тихо Ингелот. —
Одна лишь цель богами нам
Дана — и каждый к ней придет.
И жалок и безумец тот,
 
Кто ропщет на закон судьбы:
К чему? — мы все его рабы!»
 
И оба встали и пошли
И скрылись в голубой дали!..
...........
 
Горит на небе ясный день,
Бегут златые облака,
Синеет быстрая река,
И ровен, как стекло, Ильмень.
Из Новагорода народ,
Тесняся, на берег идет.
Там есть возвышенный курган,
На нем священный истукан,
Изображая бога битв,
Белеет издали. Предмет
Благодарений и молитв,
Стоит он здесь уж много лет,
Но лишь недавно князь пред ним
Склонен почтением немым.
Толпой варягов окружен,
На жертву предлагает он
Добычу счастливой войны.
Песнь раздалася в честь богов,
И груды пышные даров
На холм святой положены!..
 
Рассыпались толпы людей,
Зажглися пни, и пир шумит,
И Рурик весело сидит
Между седых своих вождей!..
Но что за крик? откуда он?
Кто этот воин молодой?
Кто Рурика зовет на бой?
Кто для погибели рожден?..
В своем заржавом шишаке
Предстал Вадим — булат в руке,
Как змеи, кудри на плечах,
Отчаянье и месть в очах.
«Варяг! — сказал он. — Выходи!
Свободное в моей груди
Трепещет сердце... испытай,
Сверши злодейство до конца;
 
Паденье одного бойца
Не может погубить мой край, —
И так уж он у ног чужих,
Забыв победы дней былых!..
Новогородцы! обо мне
Не плачьте... Я родной стране
И жизнь и счастие принес...
Не требует свобода слез!»
 
И он мечом своим взмахнул —
И меч как молния сверкнул;
И речь все души потрясла,
Но пробудить их не могла!..
Вскочил надменный буйный князь
И мрачно также вынул меч,
Известный в буре грозных сеч;
Вскочил — и битва началась.
Кипя, с оружием своим,
На князя кинулся Вадим, —
Так над пучиной бурных вод
На легкий чёлн бежит волна —
И сразу лодку разобьет
Или сама раздроблена.
 
И долго билися они,
И долго ожиданья страх
Блестел у зрителей в глазах, —
Но витязя младого дни
Уж сочтены на небесах!..
 
Дружины радостно шумят,
И бросил князь довольный взгляд:
Над непреклонной головой
Удар спустился роковой.
Вадим на землю тихо пал,
Не посмотрел, не простонал.
Он пал в крови, и пал один —
Последний вольный славянин!
 
———
 
Когда росистой ночи мгла
На холмы темные легла,
Когда на небе чередой
Являлись звезды и луной
Сребрилась в озере струя,
 
Через туманные поля
Охотник поздний проходил
И вот что после говорил,
Сидя с женой, между друзей,
Перед лачугою своей:
«Мне чудилось, что за холмом,
Согнувшись, человек стоял,
С трудом кого-то поднимал,
Власы белели над челом;
И, что-то на плеча взвалив,
Пошел — и показалось мне,
Что труп чернелся на спине
У старика. Поворотив
С своей дороги, при луне
Я видел: в недалекий лес
Спешил с своею ношей он,
И наконец совсем исчез,
Как перед утром лживый сон!..»
 
Над озером видал ли ты,
Жилец простой окрестных сел,
Скалу огромной высоты,
У ног ее зеленый дол?
Уныло желтые цветы
Да можжевельника кусты,
Забыты ветрами, растут
В тени сырой. Два камня тут,
Увязши в землю, из травы
Являют серые главы:
Под ними спит последним сном,
С своим мечом, с своим щитом,
Забыт славянскою страной,
Свободы витязь молодой.
 
———
 
A tale of the times of old!..
The deeds of days of other years!..2
 
  • 1. Когда такой герой появится снова? «Гяур», Байрон (англ.)
  • 2. Сказание седых времен!.. Деянья прежних лет и дней!.. (англ.)
Поставио/ла: tanyas2882tanyas2882 У: Петак, 09/09/2016 - 17:46
Last edited by tanyas2882tanyas2882 on Уторак, 25/06/2019 - 13:04
превод на казачкиказачки
Align paragraphs
A A

Еркіндіктің ең соңғы ұлы (повесть)

(Н. С. Шеншинге арналады)
 
Тебірентіп албырт қиял, жастық сезім,
Болды бір ермек үшін жазған кезім.
Қанымда дауыл ойнап жалынменен,
Махаббат жанды азаптап жәбірлеген,
Құйындай құйқылжыған өлеңіммен
Құпия деп сырды өзім бере білгем.
Ұшты ол күн арманындай аталатын,
Алғашқы кетті алдап махаббатым!..
 
* * *
 
Болдым мен жалқы ұлы бұл жалғанның.
Іздедім досты - бірақ таба алмадым
Кездестім, жалғыз сенің жылы сөзің,
Шел басқан жарқыратты нұрын көздің
Уа, құрбым, адал антты қабылдашы,
Елімнің жыры менен әнін алшы.
Ізгі дос, осы бір жыр болар жыры,
Үзіліп қалған шектің соңғы үні!..
Мұндай ер қайта туар ма?
 
"Гяур ". Байрон
 
Күз келді алтынменен қойды аптап,
Бастарын емендердің жарқыратып,
Толассыз қара нөсер құйды қаптап,
Даланың шөбін жығып қалтыратып.
Құр бекер аңшы қырма жалбалақтап
Қияда қия кезген бос далақтап
Аңды да қиын енді оған таппақ.
 
* * *
 
Мейлі оған пайдасы жоқ тапқанымен
Оғын жел кетер алып атқанымен.
Туған жел мұз қойнында бір қаһарлы
Ильменьнің жағасында тұрған талды
Еңсеріп екпінімен бұралтады.
Көгілдір сұрша бұлттың қойнында ұшып,
Тырналар көкте қалқып тізілісіп,
Барады оңтүстікке жайлы жерге.
Шуылдап шағалалар үн қосады
Айнала үйіріліп айдын көлде.
Жамылып дымқыл түнек сыз пердесін
Төкпейді жұлдыздар да нұр сәулесін.
Күз келді! - жайылған мал қыр басында
Шұбырды жайлы жылы қорасына.
Тұманға күн батады қызғылт тартып,
Мейлі, ол төкпесін нұр енді қайтып.
Новгород түтініне ұшқан көлбей
Қойсын ол бұдан былай жарық бермей
Славян өзендері серпіп төсін.
Зырлаған балықшының желпімесін
Желкенін майда қоңыр желдің лебі.
Дүние-ай! Жау еңсені басып өтті,
Тәкаппар ел табынар күні туды,
Азаттық ән мен жыры қасиетті
(Тартты ол талайсыз боп тақсыретті)
Ілезде-ақ адыра қап ұмытылды.
Бәрі де бітті енді! Жауыз Варяг
Славян құдайларын талқандады,
Кесір боп жалғыз қадам басқан ағат.
Азат ел құл болды да, арқандалды! –
Жүр бір топ көңілдері қаяулы адам.
Орманмен сан-саланы саялаған,
Көрсе де көк жүзінен түскен жайды
Отынан өзін-өзі аямаған.
Қуғында көтерсе де азап жүкті
Ойлайды орнатуға азаттықты.
Отанның ұландары ержүректі
Келеді үміт ойнап көкіректе.
Осылай қара бұлттың арасынан
Дауылдың тасын жарып аласұрған,
Кигізіп тауға алтын сәукелесін
Ертемен түсіретін күн сәулесін.
Аспанда қара түтін қанат жайған
Будақтап бұрқ-сарқ етіп шықты қайдан?
Күркіреп дөң үстінде тасқын қайнап,
Лапылдап шалқиды от жалын ойнап,
Шарпылып қалың орман қалды жайрап.
Үстінде қасқыр ішік барлығының
Қалқансыз алдында от жарығының
Отырды іштерінен алып тыным.
Секілді күңгірт қайғы көлеңкесі,
Жеті ер отыр түсіп өр еңсесі.
Алты жас, іштерінде біреуі шал,
Осылар нағыз өжет славяндар.
Өзінің серіктері батырлардың,
Естімес қанды ұрысқа шақырғанын,
Көре алмас енді қайтіп еш уақытта
Жанашыр жараны мен жақындарын.
Келменен қоштасты олар ұлы сертпен
Азапты тепкісінде жаудың өктем.
Күндерін өткізбеске қасіретпен,
Кетпеске құл-құтан боп осы бетпен.
Аруағы ата-баба тебіреніп,
Көрінен қайта тұрып күңіреніп,
Қайғысын қайрап тіске оятпасқа
Бұларды жатқанында ұйқы жеңіп.
О, егер кектің отын зор құдірет.
Жіберсе жарар еді жебеп-желеп!..
Болды айқас ешқандай зат пар түспеген...
Міне осы соғыс деген, жазмыш деген!..
Жас жігіт былайша тіл қалды қатып:
"Кеудемде көкпен бірге қаным қатып.
Суырдым неге қылыш жалаңдатып?
Бәрібір көре алмаймыз біздер жеңіс
Атымыз ұмытылып қалар тегіс.
Аяқсыз қалған істі орта жолда
Есіркеп ешбір адам алмас ойға.
Сондай-ақ бір лашықты салып жатқан
Даланың желі айдайтын дауылдатқан".
"Сорладық,— деді тұрып екіншісі
Құдайлар қаһарының кекті күші!
Сол қаһар айналып бір от жасынға
Жұлдыз боп сорғаласын жау басына.
Айқаста жауыздардың үрейі ұшсын,
Соғыста өз ағынан күйреп түссін!"
Отырды босқын жандар әңгіме айтып,
Кресті қатты ұстап қалған қатып.
Жүзінен нұры қашқан ойға батып,
Біреуі орынынан тұрды атып.
Алдында күңгірт тартқан толқынды алап,
Ол соған көз жіберіп тұрды қарап.
Көз жазып сол алаптан бір уақытта
Былай деп қасындағы айтты қартқа:
"Жарымның нәзік қолы тигендей боп
Ән-күймен әлденеді шерлі көңіл,
Шырқашы қадірменді Қарт Ингелот
Не болса, сол туралы әйтеуір бір.
Жырлашы қапаланған қайғы басып,
Өксіген қасіретті көңілді ашып.
Жырла сен басқаларға, мендегі кек
Балалық мұң зарынан бөлегірек,
Өткен күн, бізді күткен алдағы да
Кегімнің бас ұрады аяғына!"
"Вадим! - деп қарт қайтара қатты жауап,
Жырымды неге айтпайын саған арнап,
Деме олай! Сенің маған айтқан сырың
Жатады жалғыз жайлап жан түкпірін!
Беремін басқа жырды жырлап саған
Сол жырды құлақ қойып, тыңда, балам!"
Ақ шашын қарияның желпіп жайлап,
Ерке жел қанатымен кетеді ойнап.
Шабытты от тұтанып жанарында
Жыр кетті шалқып, қалқып жоғарыға
Секілді қанды майдан жаңғырығы
Кей кезде шығады үзік әннің үні.
Дөңбекшіп дөң қасында жатқан тасқын
Жұлқылап жұлып мүгін ағаш, тастың.
Бір шырқап әнге өзінің үнін қосты.
Ерлердің, керек десек, елестері
Бұп-бұйра бұлт ішінен елестеді.
Сол жырды қарапайым, әрі тағы
Тыңдады жоғарыдан ұйып бәрі.
 
ИНГЕЛОТ ЖЫРЫ
 
1
 
Жиылды ақыл ие барша халық,
Төсегін Гостомыслов қоршап алып,
Үстінде ажал құзғын айналып жүр
Ақырын әлсіз қолын сермеп қалып.
Сөйледі ол достарына назар салып!
 
2
 
Қаш енді Новгородтың жарандары
Аранда ала жылан жалаңдады.
Жат жұрттан шақырыңдар бір князьді,
Сонда тек отаныңның жанар бағы!" –
Соны айтып өмірін мол тәмамдады.
 
3
 
Кривич, славян, весь, чудьтер сасып,
Жөнелді елшілері теңіз асып.
Шақырды варяг елі князьдарын,
"Ел күшті, ерлігі мол, - тәртіп жасық –
Деді олар князьдарға жапырласып
 
4
 
Ертпеуге қастарына серіктерді Рурик,
Трувор, Синов сертін берді.
Теңіздің көк тұманы арасынан
Ертеңгі таң нұрымен бірге жайнап,
Ақ желкен, көк қарулар шықты ойнап.
 
5
 
Илдандың славянның ұландары!
Қай қосын қалаңа кеп қылаңдады?
Жер болып жетер сағат
Новгород князы боп жауыз Варяг
Құл етер құлақкесті ертең, әлі-ақ!
 
6
 
Отыз жас жігіт шықты белін байлап,
Көзінде от, кеудеде ар, кегі қайнап.
Қонды кеп түн түнегі дөң басына,
Ай туды орап жерді шұғыласына.
Келді олар ұйқылы жау ордасына
 
7
 
Жастанып қалқанын жау жатыр ұйықтап
Ойнайды ай сәулесі шашты сипап.
Варягтың көл-көсір боп ақты қаны
Жау құрып бара жатыр - бұ не айқай?
Қалқанға найза неге қақтығады?
 
8
 
Ұйқыдан оянды жау тұрды атып,
Ыза-кек бойды өртеді дуылдатып
Жігіттер көп ұрысты қорғап басын,
Көбі өлді... бар болғаны қалды алтауы
Өлгеннің топырағы торқа болсын!
 
9
 
Рурик Новгородты тұрды билеп,
Ұландар тағы орманда жүр тентіреп.
Ішінде нояндардың бар бір кәрі
Жырлайды ол қасиетті ел туралы.
Жырлайды ол азаттықты аңсап жаны.
 
***
 
"Тек қана жүреміз бе өлең айтып,
Немесе үміті жоқ артып ойды.
Қараймыз азабына елдің қайтіп,
Деп Вадим достарына сұрақ қойды,
Ант етем құдіретті, о, тәңірі.
Осы серт тұңғыш, соңғы сертім менің.
Я ол, я өзім түбі ақыры
Не өліп,.не болмаса өлтіремін.
Өлгеннің басқаларға қалар аты
Ұрпақтан ұрпақтарға ұшар даңқы.
Біріне-бірі жыр ғып айтар аңыз
Жаулық та мәңгілікке кетер нағыз.
Соны айтып тізесін ол тұрды бүгіп,
Жұдырық түйді, кезде от жүгіріп,
Қарау да оған сол кез еді қауып,
Құйрықты тұрғандай-ақ жұлдыз жауып.
Артына қызыл-жасыл із қалдырып,
Бұлттардан бұлттарға ұшып ауық-ауық.
Тұрды олар аялдамай енді тоқтап,
Жолменен тартып кетті жалғыз соқпақ.
Сатырлап шалқып жанып от ойнады,
Қаптады қалың түтін атойлады.
Қарады тамашалап малшы оған
Сескенді қарлығаштар ұшқан одан
Жасқанып жапалақтар, қашты қоян!..
Жылтылдап кешкі бұлттың төсін жарып,
Қанды нұр теңіз үстін тұрды жауып.
Қалқанын от жалынды күн көтеріп,
Тұңғиық су түбіне барады ағып,
Тек қана варягтардың қалың қолы
Бастарын көтерісіп болып жолы.
Қызыға батар күннің арайына,
Басады ентелесіп, айғайына.
Бұлдырап көзге түсіп әлдеқайдан
Үстінде қия жартас тұрған жайран.
Өліктей қыбыр етпей қалған қатып
Қарайды алауланған күнді ұзатып.
Дәл бүгін аттанысып бұл жағадан,
Қайыққа отырысты жеті ноян.
Алтауы жас, бірі қарт көне еді,
Ішінде Вадим сұсы бөлек еді.
Қайықты көк айдынға жел айдады
Ақ желкен зымырады суда ойнады,
Ескекті соқты толқын долы ойнағы.
Қайықта Вадим өзі тұрды сол сәт,
Айнала достары оны алған қоршап,
Көрінді суда жүзген періге ұқсап.
Не ойға, батқандығын не қайғыға,
Айтпайды ол қасындағы қарияға.
Қоштасқан күңгірт тартып сол бір кезде
Ойнады кереметті бір сурет
Сыймайтын құпиялы ешбір сөзге.
Артына ақ көбіктен ізді тастап,
Зымырап жеңіл қайық кетті алыстап
Батқандай бір тұңғиық ойға қалың
Ішінде сол қайықтың тұрды Вадим.
Жанын жеп өткен күннің елесі де,
Тебірентіп тулап жатты кеудесінде.
Қай жаққа, қай қияға шекті сапар
Мақсат, не, шет өлкеден нені іздеді?
Жауабын бұл сұраудың кім айта алар,
Кетті олар, жатты өтіп күн тізбегі.
Жоғары қия құздың биігінде
Көресің шешек жарған гүлді кейде.
Болады орны нәзік махаббаттың
Қатігез батырдың да жүрегінде.
Ардақтап айнымайды берген серттен,
Антындай оған да адал қызмет еткен.
Вадим де сүйді. Өмірде сүймеді кім.
Отына махаббаттың күймеді кім,
Махаббат бақыты ғой дүниенің.
Секілді дала кейпі, теңіз жаны
Елімде махаббаттың өзі тағы...
Сымбатты еді Леда. Қызды мұндай
Кім көрген таңғы аспанның жұлдызындай.
Оңтүстік көктеміндей жаңа туған
Сахара гүлі еді жаратылған.
Жастықтың өлеңіндей жалынды еді,
Құсындай еркіндіктің ағынды еді.
Тіліндей сүйкімді еді жас баланың
Леда қыз ойға батқан шағында да
Біріне ұқсамайтын басқа адамның,
Беріліп сол Леданы сүйді Вадим,
Ол бірақ оятты ма қыздың жанын?
Жатқандай көкірегінде сіресіп мұз,
Томсарып түк демеді түнеріп қыз.
Батырды қаламады бірақ тағы
Вадимді сүйіспендік шыдатпады.
Бас иіп жалынуды ол ойламады,
Көнбеді жасықтыққа бойдағы ары.
Тағдырға жеркенішпен қарай білді,
Ол жайлы ешбір сөз де қозғамады.
Басқа іске көңілі бір соқты оның
Жанының қотаруға от жалынын.
Түсті еске көп жылдарғы көздің жасы
Кім оған тіке қарап тұрар қарсы? —
Әуелгі болмашы сол жеңіл жара
Ұлғайып тереңдеді бара-бара.
Жұбатқан сөздерді де жуып-шайып,
Тыңдады ол өңі қашып, құр мұңайып,
Азаттық кекпен бірге от махаббат
Қанында асыр салып жатты ойнап.
Әрқашан талаптанды қарт Ингелот
Батырдың жүрегінде тұтатуға от.
Өршітсем бойындағы от жалынын,
Пайдасы деп ойлады отанымның.
Мен сені кінәламан, қадірмен шал
Славянсың әрі тағы, әрі қатал.
Бірақ та астында дәл осы жөргек
Өршіттің қасиеттің отын үрлеп!..—
Қайықпен жүзгеніңде көк теңізде
Толқынның құшағында Вадим ойнап.
Жатты оның зор қасірет көздерінде
Тереңдеп жан түкпірін алған жайлап.
Бірақта ол қоштасам деп мұңаймады,
Күрсіну естімеді жел ойнағы.
Көз алды суланбады тұманданып,
Түспеді тамшы жас та домаланып.
Құндақтап қуанышпен жайған құшақ
Балалық осы жерде қалды жас шақ.
Елімен қош айтысып кетті алыстап,
Бұл жерде арасында арсыз қауым
Үміті өтіп кетті бұлдыр сағым.
Оны тек қайтаратын бір нәрсе бар
Ол жатқан омыраудағы кек пенен ар.
 
* * *
 
Таулармен айналдыра өлкені кең
Күмістей құндағымен қыс қаптаған.
Князь Рурик самсаған нөкерімен
Жақында жалаң қағып жауға аттанған.
Қалың қар айқара орап жерді жапқан,
Ағаштың бұтағына қырау қатқан.
Көкше мұз сықырлаған қолаң бетте,
Көмкеріп құрсаулаған емін-еркін,
Көрсеткен буып тастап құдіретін,
Түн кезіп топты бөрі жалаңдайды,
Жем іздеп деревняны жағалайды.
Сақылдап аяз, боран гулетеді,
Шыршаның басын иіп тербетеді.
Шаңқай түс далаға күн нұрын шашып,
Тұманға орануға болады асық.
Жолаушы айдалада алақтайды.
Қалың қар қалған көміп жолды басып.
Достарын көре алмайды ол енді қайтып,
Осында демалады мәңгі жатып
Жат жердің қары астында іріп-шіріп
Көмусіз жапан дүзде жатады өлік!..
Қай жақтан шықты бұл от көкті шалып,
Әлде жау қаласы ма жатқан жанып? –
Өртеген Рурик қой бұл қаланы
Жорықтан енді қашан оралады.
Ел талап олжаны ол көп алды ма?
Түсер ме қылышы оның қынабына
Кезі оның доғаратын болған жоқ па,
Сойқанды соғыстарды қанды соқта.
Қысқы түн. Аспан жүзі қара күңгірт,
Новгород тәтті ұйқыда жатыр мүлгіп.
Тыныштық айналаның бәрі жым-жырт,
Қояды абалап ит кейде үріп,
Аймаққа кетеді алып жел жүгіріп.,
Тек қана көпке дейін бір лашықтан
Сығырайып жылтырайды сықсима шам.
Леда тек сол бір шамға үңіледі,
Бір өзі тынышсыз жіп иіреді,
Ұршығы қолда ойнап жүгіреді.
Қарт ана қар жамылған тысқа шығып,
Даладан әлденені тұрды ұғынып.
Ақыры лашыққа ол келді қайтып
Сиықсыз маңдайының әжімдері.
Сиқырлық сұмдық оты көзіндегі
Сұрапыл қорқынышты тұрды айтып.
Қолының қалтыраған қозғалысы
Сездірді іште жатқан арпалысты.
Төнді ме тағдыр тағы сорын айдап
Ащы азап тұр ма әлде торын сайлап.
Өзінің кереметті күшіменен
Бұл түнде білді ме ол алдын ойлап.
Жүрегі дүрсілдейді соғып тулап,
Сұрауға именеді қызы бірақ.
Сиқырлы кемпір отыр кетіп түсі,
Өзінен басқа ешкімде болмай ісі,
Әтештің шыққанынша дауыстары
Қиналып, шаршап кемпір естен танды.
Ыңқылдап Леданың да тынышын алды,
Көз ілмей атырды ол ұзақ таңды!..
Ертемен қарап тұрса терезе алды
Қалыпты жым-жылас бір типыл болып,
Басыпты әлдекімдер қалың қарды
Қалада тарады аңыз сол туралы
Жүрді жұрт жаманатқа оны жорып.
.............................................................
...............................................................
Алты айдың жүзі болды содан бері
Соғыс та саябырлап тынды көптен,
Князь Рурик қасында көсемдері
Асықпай туар шағын күтті көктем.
Көктем кеп жаңбыры мен лебіменен
Кетсе бір көптен жатқан қарды айдап,
Безеніп алуан түсті гүліменен
Сергісе мұңға батқан дала жайнап.
Бұталар көл жиегін тұрған қоршап,
Көгеріп бүршік атып жайса шашақ.
Көл суы қыс бойына қалған қатып
Ойнаса жас көбігін аспанға атып.
Леданың тоғайында түнгі сағат
Төгілсе бұлбұл құстан ән сорғалап.
Сонда олар қылыштарын жарқылдатпақ
Жазықсыз көршілердің қанын жұтпақ.
Құйрықты жұлдыздардай көктен түскен,
Шалқып өрт шарпымақшы өктем күшпен,
Славян жаны босқа құр алданды
Салтанат қайран үміт құра алмады.
Азаттық енді оларға оралмады.
Қар еріп, күн жылынып, келді көктем,
Келмеді азаттық күн бірақ күткен,
Олардың астыртын сөз келісімін
Әмірші варяг көрді бір жексұрын.
Олардың право мен заңдарына
Назарын керек десе салмады да.
Өзінің нөкерлерін ертіп алып
Келді ол ортасына бүкіл халық.
Санады жеңістерін тізбегімен
Елітіп алдамшы бос сөздерімен.
Әккі жау жұбауратып өтірікке
Торына түсірді ессіз тобырды айдап.
Жаншылды сезімтал жан көкіректе
Құпия тұнып жатқан қайғы лаулап...
...........................................................
Леданың мерекесі келіп жетті,
Айнала шаттық басты төңіректі
Көктемде ұясынан шығып алып,
Ұшатын топ-топ ара ызың қағып.
Дәл солай қалың тоғай арасына
Ағылды Новгородтан ел асыға
Жиналды. Бұтақтар мен гүлден жиып,
Алыпты бастарына гүлтәж киіп.
Жағасы көк Ильменьнің тербетіле
Шалқыды ән шалқар көлдей жер бетінде,
Арналған құдайлардың құрметіне.
Махаббат түспей көздің аясына
Тұр оқшау жөке ағашы саясында.
Қарттардың тас түйіліп қас-қабағы
Қарауға жас думанға жасқанады.
Әніне Дидо - Ладо басу үшін
Оларға қажет емес жастық пішін.
Қараңғы қалың тоғай үстін ерлеп,
Ай туды алтын доптай дөп-дөңгелек,
Леданың жүрегіндей со бір кезгі
Айдағы әрі жарқын, еді ізгі...
Не үшін төртінші рет мұнда келіп,
Князь Рурик ағашқа тұр сүйеніп.
Қарайды неге одан көз алмайды,
Жасырын әлдеқандай ой ойлайды.
Не үшін, неге ғана осы ойы,
Көңілін елітеді билеп бойын?..
Сақтан сен, сақтана гөр, құнарсыз жан
Осы бір отты көзден көп қараған.
Ой жеңіп, бой алдырып құмарлыққа,
Тұр сені бастағалы бір сұмдыққа.
Масқара етіп сені қараламақ,
Жаныңды өмір бойы жараламақ.
Сақтан сен, сақтанғандай ажалыңнан
Шықпасын сүйем деген сөз аузыңнан.
Сөздері қауіпті оның әрі улы,
Князьдар білмейді еш мейірімді.
Олардың махаббаты кегімен бір
Мәңгілік пәле болып төгеді зіл.
Кегі оның шашады да адам қанын,
Махаббаты төгеді қыздың арын.
Ысталған терезенің алдында дәл
Сиқыршы кемпір отыр болып дел-сал.
Жас қызын жалғыз өзі күтіп отыр,
Леда жоқ. Не істеу керек,
түн болды ақыр.
Төгеді бұлттан сәуле ай жарқ етіп,
Алдынан әйнектің жұрт жатыр өтіп.
Отыр ол жалғыз өзі кірпік қақпай,
Кезінде еш нәрсеге алаң жоқтай.
Кемпірдің кескінінде мұз боп қатқан
Тынышсыздық білінбейді іште жатқан.
Құпия іште жатқан сыры күшті
Әжім боп маңдайына барып түсті.
Түрі де болып кетті қорқынышты.
Көз алмай көктегі айдан кемпір отыр.
Сағатты сағат қуып кетіп жатыр!..
Мінекей есікті де ұрды біреу,
Жүгіріп Леда кенет кірді дереу,
Кемпірдің аяғына түсті құлап,
Иығында қобыраған шаш дудырап.
Көзінен үрей оты көрінеді,
Қыз жылап: "Жаным ана, өлдім, - деді, -
Азғын жау аттап өтіп ар-ұятты.
Әкетті тартып алып махаббатты.
Князь ғой! Сөздеріме иілмеді.
Жанымды жаралады, тілімдеді.
Жыладым, жалбарындым, қарамады,
Арымды аяққа сап табалады.
О, ана, таянышым өзің ғана,
Өлтірші, болды қызың жүзі қара!.."
"Ешкімге бас ұрмайды қатал тағдыр,
Бір оған адамзаттың барлығы құл"
Осылай сорлы қызға деді кемпір,
Кейістік көлеңкесі Леда қыздың
Ашулы көздерінен көрініп тұр.
Айтпастан ешбір сөзді тілек етіп,
Тұрды да ол орнынан қалды кетіп.
Еңсесі түсіп төмен, басы еңкейіп,
Жүрегін жабырқатқан ұят жеңіп,
Ильменьнің тұман басқан жағасына
Күн ұзақ отырады Леда келіп,
Қарайды кең алқапқа құздан төніп.
Енді оны ешбір адам танымады,
Қалмады көкірегінде ой-арманы.
Жоғалды қыз күндегі күлкісі де,
Көзіне қарай алмас бір кісі де.
Бозарған таң алдында зеңгір көктей,
Қайран қыз қалды солып мезгіл жетпей.
Мазақтап бала біткен қамалайды,
Кекетіп құрбы қыздар табалайды.
Шешесі жолатпайды айтып қарғыс,
Күндіз-түн отырады жалғыз байғұс.
Жасырын егіншінің орағынан
Осылай кең далада қалатын дән.
Ажалы бір күн оның жететұғын
Жел-дауыл жұлып алып кететұғын.
Тұманды буалдырлы сұрғылт түні,
Белгісіз зым-зия боп қыз құрыды.
Келмеді, қарауытқан түн де өтті,
Әлі жоқ, алтын таң да келіп жетті.
Ешкім де сұрастырып таба алмады,
Үйіне сорлы сұлу оралмады.
Қалды оның кеткен ізін елі білмей,
Ажалы болды күңгірт өміріндей.
Жігіттер сорлы қызды жүрді аяп,
Ішінен әміршіні сілеп-қарғап.
Болса да байғұс қызға жаны ашыған,
Бір батыр табылмады-ау арасынан,
Қылышын тез суырар қынабынан,
Болмады ар іздейтін бір-ақ ұлан.
Бар еді жалғыз адам дүниеде
Сорлының болатұғын кегіне ие.
Сол еді кеудесін кек кернейтұғын,
Жат жанға махаббатын бермейтұғын!
Тұрғанда әлсіз үміт нұр сәулесі,
Жабылмай қалың бұлттың көлеңкесін.
Әлі де көңлің қайтпай шіркін күннен,
Тұрғанда жас сарқылмай кірпігіңнен.
Ұмытып өткен күннің белгісін де,
Берілмей азап ойға, шер күшіне.
Жаныңды алдарқатқан сол жылдарды,
Кеудеде ойнақтаған толқындарды
Бәрін де ұмытамыз қас қаққанша,
Қиялдың соңынан еріп толқымалы
Өмірде тіршіліктің күйін шертіп,
Қауіптің жібереміз бұлтын серпіп.
Улы ой анталаса салып қармақ,
Көңілің қасіреттен қашар аулақ.
Алайда қаралы күн келер жетіп,
Таба алмас сол уақытта көңіл тетік.
Келер ол біреуге ерте, біреуге кеш,
Қалдырмай жалғыз белгі өмірден еш.
Әкетер тартып алып өткен күнді,
Көрсетпей көзге күткен көктеміңді.
Әкетер тұңғиыққа сені баурап,
(Қаншама көрсең де ыстық мекеніңді).
Дариға, тірліктегі қымбат арман
Сен үшін сол уақытта болар жалған.
Ол ойың көкейіңде алас ұрған.
Жаныңды жаза алмайды жарасынан.
Дөңестің көркі болған зәулім емен,
Қар жауса, жапырағын төккен төмен,
Жаяды көктем келсе жапырағын
Тағы да сәнге бөлеп атырабын.
Қыздырып төксе көктен күн сәулесін,
Жаяды қоңыр салқын көлеңкесін,
Соқса да буырқанып дауыл ойнап,
Қалт етпей тұрар емен көкке бойлап.
Түссе егер көк жүзінен жасын зулап,
Тамырын терең жатқан кетер турап.
Жасыл гүл келмес қайтып енді оған –
Ойласаң сол сияқты шіркін адам!..
Күншығыс сәуле шашты ағараңдап,
Шыңдарды шұғылаға қойды орап.
Оянды қалың орман үнсіз алап,
Мөлдіреп жатқан көлде шар айнадай
Кемердің суреті тұр жағалай.
Отты күн тұрды сол кез нұрын шашып
Шуылдап ұшқан құстар шартарапқа
Қамыстың арасына кетті қашып.
Қалың құс базар етіп ән салысты,
Жапанға жалбаң етіп қарға ұшты.
Тоғайдың тасасына кетті беріп
Тағы аң әлденеге қорқынышты.
Өмірде көрмеген бір адам барып,
Тұратын толқынданған тұман жауып
Шаншылған істік шыңды орап алып,
Айнала жатыр шөгіп қара тастар.
Даланың кеткен үстін мүгі жауып!..
Таң келді. - Неге келді? Неге келді? –
Нұрымен жарық қылып көрінгенді:
Өлсе адам оянбайтын енді қайтып,
Көрге де төгер нұрын жарқыратып.
Адамның жаңа азапты көрешегін
Әдейі әшкере ғып қояр айтып.
Өткен күн рақатын тілегімен,
Адамның алар жұлып жүрегінен.
Алайда бөліспес ол өкінішін,
Жаныңның зая ете алмас өткен ісін!..
Шығыстан атқанда таң елең-алаң,
Келеді орман кезіп екі адам.
Славян тауларының құзын бойлап.
Қайың мен қарағайдың басын шалып,
Толықсып таңның нұры тұрды ойнап,
Тартады ол көз қиығын шалқып жайнап.
Бірі жас бой кернеген отты күші,
Қауқарсыз екіншісі үлкен кісі.
Жат елдік екеуінің киінісі.
Жігіттің садағы бар, қорамсақта оқ
Аямай жез телпегін басыпты тот.
Қылышы суық түспен жарқылдайды,
Жанында жас жігіттің жатыр қайғы.
Сойқанды содыры мол қанды жорық,
Түсіпті маңдайына әжім болып.
Бірақ та жалт-жұлт еткен көзқарасы,
Қимылы. барлық оның қозғалысы.
Ішінде жауынгерлік осы сауыт
Айтады күшті отты жатқан жанып.
Олардың түсі сұсты, кең адымы,
Сөздері қасіретті тым қайғылы.
"Жасытпа, жабырқатпа өтінемін,
Онсыз да жаралы ғой көкірегім!
Тағы да келдім қайтып, қашқын ұлын
Жазыпты қабылдауға туған елім.
Алқызыл таңның нұры секілденіп,
Үміттің оты ойнады кеуде керіп.
Көрдім мен туған үйім келдім саған
Осында той өткізген ата-бабам.
Осында қылышпенен мен ойнағам,
Балалық келмесе де күшім оған.
Сенде өстім, сенде өзім қорғадым да,
Еркіндік, құдайлардың жолдарын да.
Азаттық үшін мұнда өлер едім,
Қария, болмаса егер сөзің сенің.
Қария! Көп ойларың қалды қайда,
Көрдің бе өлгендерді қан майданда.
Көрдің бе ұлын азат славянның,
Құшқанын жат даланың топырағын?
Жат халық бізді сірә жебеді ме, ...
Оларға рас сөздің керегі не,
Қас болды бізді жауға теңеді де.
Қария, уа, Қария, расында
Белгісіз жат өлкенің даласында.
Жан достар кім ойлаған сөнеді деп
Құлазып көгілдір көк аясында.
Кім білген Вадим менен қарт Ингелот
Байырғы махаббаты жүрегінде от.
Үмітті әлі сақтап келеді деп.
Тек қана екеумізді туған елді,
Қайтадан тағдыр жазып көреді деп?
Мейлі
Хабарымыз мүмкін біздің
Көргеннің көңіліне ой да салмай,
Ағызбас тамшы жасын ешбір көздің
Тағы да үшінші рет тағдыр алдап,
Әділ кек кете берер бағы жанбай!.."
Жас ноян айтты қартқа осылай деп,
Дымқылды көз жанары кетті кезіп.
Жабайы қарағай мен тасты өрлеп,
Тұманды буалдырмен көкті сүзіп.
"Мейлі! - деп қария оған берді жауап,
Көп жылдар өтіп кетер қағып қанат.
Бәрібір кете берер Вадим даңқың,
Айбарлы, адуынды болар атың.
Князьдар қалш-қалш етіп ер атыңнан,
Азаттық бейнесіндей тұрар тұлғаң.
Айтар жұрт: туған елге бар жанын сап,
Бел буып қан майданда ақты қаны.
Бақыт пен махаббаты жақтырмады...
Үлгі алып өр болыңдар соған ұқсап". –
Ащы бір күлкіменен батыр ноян
Тез тартып көз қиығын әкетті одан
Басты кек жас кеудесін зіл тасымен,
Бір қайғы салмағы тең қорғасынмен.
Өзінің махаббатын ол ойлады,
Жүрегі тарс-тұрс ұрып соқты тулап.
Төгілді құмарлығы бойындағы
Атқылап ерінінен болып бұлақ.
Егерде қорықпаса ол етпей қауіп.
Сөз емес жай ғана бір күрсінуде.
Тыныштықты кететіндей бұзып-жарып.
Сұлық түсіп кетті өзгеріп түсі мүлде,
Адымын кере сілтеп жөнелді тез,
Айтпады жолдасына жалғыз да сөз.
Көкпеңбек арасынан қалың тұман
Көрді олар бір обаны алда тұрған.
Тікенек, шалқан шөбі шыққан аңдап,
Бірдеме түсті көзге анадайдан,
Өсімдік ортасынан ағараңдап.
Қарақұс отыр ағаш түбірінде,
Секілді бүкіл орман билігінде,
Бірде ұшып, тыным таппай қонып бірде,
Кенеттен қалың ағаш қараңдады.
Көрді ол келе жатқан адамдарды,
Тұяғын тегеурінді жаза түсіп,
Қанатын қомдап алып кетті ұшып.
Бұлтқа еніп бірте-бірте құлдырады,
Қайықтай теңіздегі бұлдырады!..
Аулақта жалғыз өзі дөң басында
Айнала қалың шөптің арасында;
Оранып ақ кебінге өлік жатты
Жапанның құлазыған даласында.
Кей кезде сахараның желі ойнап,
Өңірін ақ кебіннің қозғар жайлап.
Арудың көркі болған әсем кеуде
Қардан да сияр еді салқын деуге.
Аймалап сол кеудеге асыр салып,
Асау жел адуындап өтті кейде.
Жел қонып, бірде қайта ұшады да,
Аймалап ару жанды құшады да.
Айқасқан кірпіктері, көз жұмулы,
Жатыр қыз суық ажал құшағында.
Мүсіндей бір кездегі нәзік қолы,
Көгеріп тас боп қатқан осы жолы...
Өлікке тура жетіп барды Вадим,
Нендей күй тебірентті оның жанын.
Жүзінен өңі қашып, жатты сұлық,
Жартастар кетті кенет жаңғырығып.
Әлде айқай, әлде зарлы дыбысы ма.
Ұқсайды басқанынан соңғысына.
Сол үнді құлақ түріп естіген жан,
Сезер ед адам күйін жараланған.
Күңіреніп құлазыған осы сәтте,
Ұғардай қайғы-шерді от боп жанған.
Ойласа жалғыз ғана махаббатты,
Ұйқыға кетер еді мәңгі тәтті.
Бірақ та батырдың өр көкірегін,
Қайтадан лапылдаған кек оятты.
Көп уақыт жерді құшып қалды жатып,
Белгісіз жұмбақ сырлы сөзді айтып,
Оны ұққан қасындағы қария еді,
Батырдың сыры оған жария еді.
Жас жігіт орнынан тұрды атып:
"Деді ол мен көрмеген енді не бар,
О, Ингелот, сен дағы сүйіп пе ең жар?
Қарашы өлген Леда түрі қандай,
Азыпты ажарынан түгі қалмай...
Қарашы, о, қария, айтшы маған,
Кесіліп қатал үкім, құрыды арман.
Шыдатпай дүбірлейді кеудемде кек,
Өмірде тілемеймін басқа тілек.
Осында таптым және мұнда көмдім,
Мен үшін ең асылын дүниенің!.."
Семсерді ол суырды етпей сабыр
Қасынан өліктің ол қазды қабір.
Қария көкірегі шерге толы,
Білдіріп аянышын күрсінді ауыр.
Ол-дағы шерлі жанға медеу болды.
Мекені сұм өлімнің болды дайын.
Шым қыртыс, тас қоршады қабір маңын.
Бишара марқұм болған сүйген жарын –
Бақытқа табыс етті жас жұбайын,
Содан соң тастады да топырақты,
Қабірдің қара шыммен бетін жапты.
Үстіне алып барып тас орнатты.
Жас төкпей, қалтырамай, тұрып қалды.
Ақырғы парызын ол орындапты,
Сол күні махаббаты, ой-арманы
Түтіндей кетті ұшып о да мәңгі.
Болды ол бұл жалғанның жетімегі,
Құлазып қалды адыра көкірегі.
Отырды құлпытасқа етпей елең,
Маңдайын өтті сипап қолыменен.
Қарай ма қайғы шіркін хал-жайыңа
Әжімді із қала берді маңдайында!
Дүрсілдеп асау жүрек қабындады –
Жуасып қиын оның бағынбағы!..
"О, қызым, жатқан жерің жайлы болсын!
Деп қария ақырын күбірледі, -
Біздерге құдайлардың жазуы осы.
Бұл жерге кім де болса бір келеді.
Тағдырдың жазуына бағынбаған
Ең сорлы, ең ақылсыз есер адам
Құлмыз ғой бәріміз де жалғыз соған!"
Екеуі тұрды-дағы жылдам жүріп,
Жоқ болды, кең жазыққа кетті кіріп!..
Көк төсін күн кезеді алауланып,
Алтын бұлт алыс көшіп барады ағып.
Ильмень тұр жер бетінде айнаға ұқсап,
Айдында толқындары асыр салып.
Ел қаптай Новгородтың қаласынан,
Өзеннің келіп жатыр жағасына.
Бар еді құдайлардың суреті,
Ертеде орнатылған дөң басына.
Олардың соғысының бейнелері,
Ағарып тым алыстан көрінеді.
Тұр олар осы арада жылдар бойы
Құрметтеп дұға оқитын халық оны,
Жақында осы араға князь келіп,
Өткен-ді тағзым етіп, сәлем беріп.
Жанында варягтары қоршап қалың,
Құрбан ғып ықыласпен тартқан оған
Соғыста қолға түскен олжаларын
Құдайға құлшылық қып жаны сүйген.
Дөңестің жотасына сыйлықтарын
Аямай өздерінше мол ғып үйген!..
Тарқады тұрған қоршап қалың тобыр:
Ойнап от, той ұласып, шалқыды жыр,
Рурик масаттанған көңілді еді,
Қасында бурыл тартқан көсемдері.
Бұл не айқай, ойда жоқта шықты қайдан?
Мынау кім. Құдіретті батыр ноян.
Рурикті айқасқа кім шақырады,
Сорлыны тұр ма тартып топырағы
Бастағы жез телпегін басыпты тот,
Қолында көк болаты шашады от.
Жыландай шашы иықта жалбыраған
Көзінде жалын шашып от ойнаған.
"Варяг, шық, дереу шық сен жекпе-жекке!
Жүрегім сыймай тұр өр көкірекке.
Үстіме қолдан келсе құлат бәрін
Сендердің орындалсын мұраттарың.
Қазасы майданда өлген жауынгердің
Болмайды, құрығаны туған елдің.
Онсызда елім менің аяғында
Ұмытты жеңгендерін баяғыда!..
Қайғырма новгородтық өз еріңе,
Жас алма еш уақытта көздеріңе...
Еліме мен әкелдім өмір, бақыт,
Алмайсың азаттықты жаспен caтып!"
Қылышын қолда үйіріп жарқылдатты, —
Жалт етті қылыш жүзі жай сияқты.
Сөзі оның тебірентті барлық жанды,
Бірақ та қайнатпады бойда қанды!..
Орнынан тентек князь тұрды атып,
Соғыстың жүрген талай дәмін татып,
Суырды ақ семсерін жарқылдатып.
Басталды екі ортада қанды ұрыс,
Жүрегі кеудедегі таппай тыныш,
Князьға ұмтылды ер сілтеп қылыш,
Осылай тұңғиықтан күмбір қағып
Қайықты кимелейтін толқын қағып,
Қайыққа қаһар шашып атылатын,
Жеңілсе толқын оны батыратын.
Екеуі жекпе-жекте көп ұрысты,
Көрді де жарқылдаған көк қылышты,
Тұрды жұрт үрейленіп қорқынышты, —
Бірақ та құрды дұшпан салтанатын
Ажалы жас батырдың қалды жақын!..
Қалың қол шат боп әбден шуылдады,
Мақтанған князь беті дуылдады:
Өр кеуде асқақтаған ер жүректі
Өлімге ұсындырды, тағдыр жетті.
Ақырын Вадим жерге құлады жай,
Жауына сыр алдырмай ыңыранбай. —
Бір өзі елі үшін қиды жанын
Ақырғы азат ұлы Славянның.
Айнала шыққа оранған түн түнегі
Жапқан да күңгірт дөңнің көкірегін.
Өрмелеп көктің биік асқарына.
Жұлдыздар нұр сәулесін шашқанында.
Жарқырап сәулеленіп ай нұрымен,
Күмістей көл жатқанда айдыны кең.
Даланы кезіп өтіп көк тұманды
Соңырқап аңшы үйіне кеш оралды.
Жайласып отырған соң қос алдына
Жолшыбай көргендерін еске алды да,
Сөйледі жары менен достарына:
Таңғалдым дөң сыртынан ғажап көріп,
Бір адам әлденеге тұрды еңкейіп.
Көтерді әлдекімді күшін салып,
Ағарған шашын қалды көзім шалып,
Бір затты әлде нендей иығына артып,
Өзінің жөніменен кетті тартып.
Сол қарттың арқасында барады өлік,
Қарайып көзге түсті қалдым көріп.
Ақырын жолдан шығып бұрылдым да,
Қарадым сапарына ай нұрында.
Көтеріп арқадағы жүгін зорға
Асыға жөнеп берді ну орманға.
Алдамшы түс сияқты таң алдында,
Ақыры ғайып болды ол жоғалды да!..
Тұрғылас, осы өлкенің мекенімен..
Көрдің бе көл бойында көтерілген,
Жартасты жап-жалаңаш жалаң төсті
Жайқалған жасыл гүлі етегінен.
Мұңайып сары гүлді кепкен мүлде
Көріп пе ең арша ағашы түптерінде.
Жел көрмей, жарық көрмей көлеңкелі,
Өседі сазды жердің түкпірінде.
Сол жерде екі тас тұр қатарласып,
Үстерін құм-топырақ қалған басып.
Айнала қаптаған шөп төңірегі,
Тастардың сұрғылт басы көрінеді.
Астында соның мәңгі көзін жұмып
Қалқаны, құшағында көк семсері.
Славян еліне де болып ұмыт
Жатыр жас еркіндіктің есіл ері! —
 
A tele of the times of old!..
The deeds of dous of other years!..
 
Поставио/ла: tanyas2882tanyas2882 У: Уторак, 25/06/2019 - 13:05
Више превода за "Последний сын ..."
казачки tanyas2882
Idioms from "Последний сын ..."
Коментари